پایگاه خبری تحلیلی خبر سبزواران

بنیانگذار آزمایشگاه ملی سن‌یابی به روش لومینسانس نوری در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران با بیان این‌که اطلاعات گذشته تنها راهگشای ما برای آینده است، اگر گذشته را دقیق‌تر بشناسیم خطرها را دقیق‌تر تحلیل می‌کنیم، گفت: با راه­‌اندازی آزمایشگاه سن‌یابی، امکان همکاری در جهت تحلیل خطرهای رخدادهای طبیعی شامل زمین ­لرزه، زمین لغزش، خشکسالی، سیل و آتشفشان در ایران فراهم شده است.

دکتر مرتضی فتاحی  با بیان این‌که در سال ۱۳۷۶ طرح احداث آزمایشگاه داده شد، اظهار کرد: بشر یک بار موفق به پیش‌بینی زلزله شد. در سال ۱۹۷۵ در شهر «هی‌شنگ» چین با جمعیت یک میلیون نفر، زلزله از چند هفته قبل از وقوع، علائم و نشانه‌هایی(پیش‌نشانگر) داشت و در چین پیغام زلزله شنیده شد و وقوع آن پیش‌بینی شد. در چین تحت‌نظر یک مرکز پیش‌نشانگرها، یک جمعیت صد هزار نفره و علاقه‌مند تشکیل شده بود و پیش‌نشانگرهای زلزله را مانیتور و ثبت کردند.

وی ادامه داد: مثلاً پیش زلزله‌ها که توسط دستگاه‌های لرزه‌نگار ثبت ‌شد، تغییر سطح آب‌های زیرزمینی، تغییر میزان گاز رادون، تغییر حرکات حیوانات، تغییر میدان الکتریکی، تغییر میدان مغناطیسی و سایر پیش‌نشانگرهای زلزله بود. غالب این تغییرات از هفته‌ها پیش از وقوع زلزله در تاریخ چهارم فوریه ۱۹۷۵ توسط محققان و مردم غیر متخصص دیده شد و زلزله‌شناسان مطمئن شدند که زلزله رخ می‌دهد، به مسئولان اطلاع دادند و مسئولان به مردم اعلام کردند و شهر تخلیه شد. زلزله ۷.۳ ریشتری رخ داد و حدود  ۲۰۰۰ نفر مردند و ۲۷۰۰۰ نفر زخمی شدند؛ یعنی میزان تلفات بسیار بسیار محدود شد.

بسیاری از زلزله‌ها بدون پیش‌نشانگر هستند

بنیانگذار آزمایشگاه ملی سن‌یابی به روش لومینسانس نوری در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران افزود: اما در سال ۱۹۷۶ در شهر تنگشان زلزله‌ ۷.۶ ریشتری بسیار مهیب رخ داد و جان صدها هزار نفر را گرفت که متأسفانه پیش‌بینی نشده بود. تیم‌هایی از متخصصان دنیا در سال ۱۳۷۶ عازم چین شدند و گزارش دادند که تنها دلیلی که زلزله هی‌شنگ چین پیش‌بینی شد، وجود پیش‌نشانگرها و مونیتورینگ آن بود. اما بسیاری از زلزله‌ها متأسفانه بدون پیش‌نشانگر هستند. 

دکتر فتاحی خاطرنشان کرد: پس از سال ۱۹۷۵ چینی‌ها ده‌ها زلزله را پیش‌بینی کردند، اما خوشبختانه رخ نداد. در سایر کشورها نیز زلزله‌های زیادی پیش‌بینی شد و رخ نداد. از همین‌رو تمرکز بر شناسایی علت زلزله و تخمین خطر زلزله و مقاوم‌سازی معطوف شد. 

وی تصریح کرد: در این مسیر، علمی به نام "دیرینه زلزله‌شناسی" ایجاد شد. هدف آن مطالعه گسل‌های فعال و زلزله‌های دیرین بوده است. برای بررسی نرخ لغزش و مشخصات هندسی گسل‌ها از آن استفاده می‌شود.

بنیانگذار آزمایشگاه ملی سن‌یابی به روش لومینسانس نوری در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران افزود: هم‌چنین این علم محل و سن و دوره بازگشت و بزرگای زلزله‌های ماقبل تایخ را پیدا می‌کند و کاتالوگ زلزله‌ها را تکمیل می‌کند. چون اطلاعات زلزله‌های دستگاهی تا حداکثر صد سال پیش را پوشش می‌دهد. اطلاعات تاریخی نیز تا زمان محدودی برای برخی مناطق وجود دارد.

تعیین نرخ لغزش گسل‌ها و دوره بازگشت زلزله از خروجی‌های علم دیرینه زلزله‌شناسی است

دکتر فتاحی توضیح داد: از جمله خروجی‌های علم دیرینه زلزله‌شناسی نرخ لغزش گسل‌ها و دوره بازگشت زلزله است که جهت تحلیل خطر زلزله استفاده می‌شود. هم‌چنین جهت پهنه‌بندی مورد استفاده قرار می‌گیرد. نرخ لغزش با تقسیم میزان جابجایی بر دوران جابجایی به دست می‌آید. نرخ لغزش گسل نمایانگر میزان فعالیت گسل است. نرخ لغزش گسل بین حدود صفر تا ۱۰۰ میلی‌متر در سال می‌تواند باشد. هر چه نرخ لغزش بیشتر باشد، گسل فعال‌تر است.

وی گفت: با دانستن دوره بازگشت زلزله و زمان آخرین زلزله ایجاد شده توسط گسل، زمان وقوع زلزله بعدی تخمین زده می‌شود. برای تعیین نرخ لغزش و دوره بازگشت به سن‌یابی شواهد زلزله‌های دیرین نیاز است.  از این‌رو به روش‌های سن‌یابی مناسب نیاز است.

بنیانگذار آزمایشگاه ملی سن‌یابی به روش لومینسانس نوری در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران افزود: در سال ۱۹۹۰ در قسمت کاهش خطرهای طبیعی سازمان ملل، کمیسیون دیرینه زلزله‌شناسی تشکیل شد تا اطلاعات جهان را جمع‌آوری کند. این امر به تشکیل کارگاهی در سال ۱۹۹۴ منجر شد. نتایج در سال ۱۹۹۶ به‌صورت مقالات و کتاب منتشر شد. در ژاپن پس از زلزله ۱۹۹۵ کوبه، کمیته گسل‌های فعال درسال ۱۹۹۶ تشکیل شد.

دکتر فتاحی ادامه داد: در سال ۱۹۹۷ در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران طرح راه‌اندازی آزمایشگاه سن‌یابی به روش لومینسانس نوری جهت سن‌یابی شواهد زلزله‌های دیرین و فعالیت گسل‌ها تهیه و به دانشگاه تهران ارائه شد که به تصویب معاونت پژوهشی دانشگاه رسید و به‌عنوان یک طرح ملی برای ریاست جمهوری ارسال شد. 

وی خاطرنشان کرد: در فروردین سال ۱۳۸۶ هم با تجهیز اتاق تاریکی برای آماده‌­سازی نمونه در زیرزمین موسسه، حرکت در جهت احداث آزمایشگاه ملی سن‌یابی به روش لومینسانس نوری آغاز شد. نمونه‌­ها پس از آماده‌­سازی به‌­منظور تعیین سن، به آزمایشگاه دانشگاه آکسفورد منتقل می‌ شدند و در آنجا در هر دوره طی حدود 6 ماه سن‌یابی می‌شدند. در سال ۱۳۹۵ با خرید دستگاه اندازه‌ گیری لومینسانس (lexsygsmart) امکان اندازه‌گیری لومینسانس تحریک شده با نور فراهم شد.

بنیانگذار آزمایشگاه ملی سن‌یابی به روش لومینسانس نوری در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران افزود: لومینسانس تحریک شده با نور کاربردهای وسیعی از دزیمتری تا سن‌یابی دارد. یکی از کاربردهای لومینسانس تحریک شده با نور، سن‌یابی آخرین زمان نورخوردگی رسوبات و خاک و هر آنچه از آن‌ها ساخته شده، مثل خشت و آجر است. اما در هنگام زلزله رسوبات و خاک که در معرض نور بوده‌اند، دفن می‌شوند. روش سن‌یابی لومینسانس نوری زمان دفن این رسوبات را تعیین می‌کند.

سن‌یابی به روش لومینسانس نوری پلی بین پژوهش‌های دیرینه زلزله‌شناسی، اقلیم‌­شناسی و باستان­‌شناسی

وی با بیان این‌که مجموعه مطالعات و پژوهش‌های دیرینه زلزله‌شناسی، دیرینه اقلیم‌­شناسی و باستان­‌شناسی ایران، ما را در شناخت گذشته یاری می ­کند، ادامه داد: با سن‌یابی، نه­ تنها، تاریخ وقایع گذشته مشخص می‌شود، بلکه به تعیین زمان وقوع حوادث آینده کمک می‌شود. معمولاً حوادث طبیعی به‌صورت تناوبی رخ می‌دهند. تعیین سن تناوب و آخرین زمان رخداد طبیعی به ما کمک می‌کند تا بتوانیم دوره تناوب و احتمال وقوع بعدی خطر طبیعی را تخمین بزنیم.

بنیانگذار سن‌یابی به روش لومینسانس نوری در موسسه ملی ژئوفیزیک دانشگاه تهران درباره فعالیت دیرینه زلزله‌شناسی آزمایشگاه سن‌یابی موسسه ملی ژئوفیزیک دانشگاه تهران توضیح داد: تعیین دوره بازگشت زلزله و نرخ لغزش گسل، دو پارامتر اساسی در تخمین خطر زلزله در ارتباط با گسل‌هاست، این مهم به کمک روش­‌های سن‌یابی انجام می‌شود. با استفاده از لومینسانس نوری این مهم در ایران در ارتباط با گسل‌های متعدد از جمله درونه، نیشابور، سبزوار، رفسنجان، انار، گوک، بم، دشت بیاض، شمال تهران، پردیسان انجام شده است و به صورت مقالات در مجلات معتبر بین المللی منتشر شده است.  به‌عنوان نمونه‌ می‌توان به نتایج مطالعات اولیه گسل سبزوار اشاره کرد که نشان داد نرخ لغزش آن یک میلیمتر در سال و دوره بازگشت آن ۳۰۰۰ سال است.

منبع : ایسنا